تصور کنید وارد اپلیکیشن یک فروشگاه شدهایم؛ همان ابتدا یک نوار پیشرفت میبینیم که میگوید با دو خرید دیگر به سطح بعد میرسیم، برای تکمیل پروفایل امتیاز میگیریم و با انجام یک چالش هفتگی هم میتوانیم امتیاز یا جایزه مشخصی دریافت کنیم. ما هنوز در حال خرید هستیم. اما تجربه، قواعدی شبیه بازی پیدا کرده است. این همان جایی است که گیمیفیکیشن با جذابتر کردن مسیر یک رفتار واقعی وارد کسبوکار میشود. در این مقاله از بلاگ سیگنالادز به گیمیفیکیشن و کاربردهای آن برای کسبوکار پرداختهایم.
گیمیفیکیشن چیست؟
در تعریف گیمیفیکیشن، یکی از شناختهشدهترین توضیحات، استفاده از عناصر طراحی بازی در موقعیتهای غیربازی است. یعنی برای فعالیتی مثل خرید، ورزش، آموزش یا کار با نرمافزار از امتیاز، مرحله، چالش، بازخورد یا دستاورد استفاده کنیم.
پس بازیسازی به معنی تبدیل همهچیز به بازی کامل نیست. ما از ویژگیهای بازی و بخشی از مکانیزمهای بازی کمک میگیریم تا مسیر انجام کار روشنتر و انگیزهبخشتر شود. به همین دلیل شناخت ابزارهای بازیسازی بدون فهم مفهوم بازی کافی نیست؛ ممکن است ظاهر بازی را کپی کنیم، اما نتوانیم تاثیری بر رفتار کاربر ایجاد کنیم.
گیمیفیکیشن با بازی و آموزش بازیمحور چه تفاوتی دارد؟
در بررسی تفاوت بازی با گیمیفیکیشن، باید ببینیم هدف اصلی چیست. در بازی، خودِ بازی هدف اصلی است. اما در گیمیفیکیشن، هدف ما انجام یک فعالیت واقعی مثل خرید، یادگیری یا ورزش است و فقط از بعضی عناصر بازی برای جذابتر کردن آن استفاده میکنیم. در پیادهسازی آموزش بازیمحور ممکن است کل درس یک بازی باشد، درحالیکه در پیادهسازی آموزش با گیمیفیکیشن محتوای آموزشی همان محتوای معمولی است، ولی برای افزایش انگیزه و مشارکت، عناصری مثل امتیاز، مرحله، نشان، چالش یا نوار پیشرفت به آن اضافه میکنیم.
چرا گیمیفیکیشن برای کسبوکار مهم است؟
ارزش گیمیفیکیشن وقتی بیشتر میشود که بخواهیم کاربر را به انجام کاری ترغیب کنیم که برای کسبوکار مهم است، اما آن کار برای او خستهکننده یا طولانی به نظر میرسد. ما با تفکرات بازیگونه میتوانیم فاصله بین «باید انجامش بدهم» و «میخواهم ادامهاش بدهم» را کمتر کنیم. مرور پژوهشهای تجربی هم نشان داده اثر گیمیفیکیشن اغلب مثبت است، اما به زمینه اجرا و نوع کاربران بستگی دارد.
کاربردهای گیمیفیکیشن فقط به سرگرمی محدود نیست. اگر درست طراحی شود، میتواند پیشرفت را قابل دیدن کند، بازخورد بدهد و برای انجام فرایندهای طولانی، رفتار مطلوب را به قدمهای کوچکتر تبدیل کند. در ادامه، به مهمترین اهداف گیمیفیکیشن برای کسبوکارها اشاره کردهایم:
- افزایش مشارکت: پیشرفت، چالش و بازخورد میتواند تعامل با محصول یا برند را بیشتر کند.
- تکرار رفتار: برای انجام فرآیندهای تکراری به حفظ ریتم کمک میکنند.
- وفاداری: در برنامههای مشتریان میتوان فعالیت مستمر را با مزایای بیشتری همراه کرد و برای مشتریان وفادار تجربههای متفاوتی ساخت.
- آموزش و فراگیری: تمرین کوتاه و بازخورد فوری مسیر یادگیری را ملموستر میکند.
- داده رفتاری: هر انتخاب کاربر به ما کمک میکند رفتارش را تحلیل کنیم و طراحی بهتری داشته باشیم.
عناصر اصلی گیمیفیکیشن کدام هستند؟
وقتی از عناصر بازی حرف میزنیم، فقط منظورمان امتیاز و مدال نیست. طراحان باید بدانند هر عنصر چه رفتاری را تقویت میکند. دولینگو با امتیاز، جدول رتبهبندی و حفظ زنجیره روزهای یادگیری، کاربران را به ادامه تمرین تشویق میکند. نایکی ران کلاب هم با چالشهای ورزشی و ثبت دستاوردها، انگیزه ادامه فعالیت را افزایش میدهد. در جدول زیر، مهمترین عناصر گیمیفیکیشن را همراه با کاربرد هرکدام و یک نمونه استفاده در کسبوکار میبینیم.
| عنصر | اثر اصلی | نمونه کاربرد |
| امتیاز | بازخورد فوری | خرید یا تکمیل کار |
| سطح | حس پیشرفت | باشگاه مشتریان یا مسیر مهارتی |
| نشان | ثبت دستاورد | آموزش |
| چالش | هدف کوتاهمدت | افزایش ترغیب به رفتار مشخص |
| نوار پیشرفت | کاهش ابهام | آنبوردینگ یا تکمیل پروفایل |
| رتبهبندی | رقابت | فقط برای مخاطب رقابتپذیر |
کاربردهای گیمیفیکیشن در کسبوکار چیست؟
گیمیفیکیشن میتواند در بخشهای مختلف کسبوکار، از بازاریابی و وفادارسازی تا آموزش و فرایندهای داخلی نقش متفاوتی داشته باشد. در ادامه، مهمترین کاربردهای آن را همراه با نمونههای واقعی بررسی میکنیم.
بازاریابی و وفادارسازی
در بازاریابی، گیمیفیکیشن مخاطب را از دریافتکننده پیام به مشارکتکننده تبدیل میکند. بهجای مصرف بیشتر بودجه بازاریابی برای تخفیفهای متوالی، میتوانیم برای خرید تکراری، معرفی دوست یا تکمیل چالش امتیاز و سطح تعریف کنیم.
استارباکس نمونه روشنی از این شیوه است. اعضای Rewards با خرید Star جمع میکنند، در چالشها و بازیها شرکت میکنند و با پیشرفت مزایای بیشتری میگیرند. این مدل نشان میدهد هدف فقط جایزه نیست. مسیر تکرار خرید قابل مشاهده میشود و تجربه کاربر با حس پیشرفت گره میخورد.
گیمیفیکیشن میتواند کنار بازاریابی محتوایی هم قرار بگیرد. مثلا کاربر با مطالعه یک محتوای آموزشی، پاسخ دادن به آزمون کوتاه یا تکمیل چند مرحله مشخص، امتیاز یا نشان دریافت کند. محتوا در این حالت بخشی از تجربه است، نه چیزی که فقط مصرف شود.
آموزش و توسعه کارکنان
در آموزش سازمانی، هدف ما جذاب کردن ظاهری کلاس نیست. با سناریو، شبیهسازی و المانهای مهارتی میتوانیم تمرین را به موقعیت واقعی نزدیک کنیم.
نقش انگیزههای درونی اینجا مهم است. اگر برای هر کار فقط امتیاز بدهیم، افراد ممکن است برای عدد بازی کنند نه برای رشد. چالش باید با سطح مهارت هماهنگ باشد و بازخورد به فرد حس پیشرفت و اختیار دهد.
محصول، فروش و فرایندهای داخلی
در محصول دیجیتال، CRM یا تیم فروش هم میتوانیم از گیمیفیکیشن استفاده کنیم. مثلا تکمیل پروفایل را مرحلهبندی کنیم یا برای رسیدن به هدفهای فروش امتیاز در نظر بگیریم. البته قبل از این کار باید مشخص کنیم کدام رفتار واقعا برای کسبوکار ارزشمند است.
هدف ما ساختن کاربر وابسته به جایزه نیست. بهتر است کاربر ارزش واقعی محصول را زودتر تجربه کند و بعد تفکرات بازی را برای حفظ حرکت او به کار بگیریم. این رویکرد، گیمیفیکیشن را از یک لایه تزئینی به بخشی از طراحی تبدیل میکند.
چگونه گیمیفیکیشن را درست پیاده کنیم؟
برای شروع، سیستم پیچیده لازم نیست. درک فرصت برای استفاده از گیمیفیکیشن از جایی شروع میشود که یک رفتار مهم اما کمانگیزه را در مسیر کاربر شناسایی کنیم. کاری که برای کسبوکار ارزش دارد اما کاربر انگیزه کافی برای انجامش ندارد. بعد یک نسخه کوچک میسازیم و بر اساس دادهها توسعه میدهیم. پیش از انتخاب امتیاز و جایزه، بهتر است مراحل زیر را طی کنیم. هر مرحله باید به یک سوال پاسخ دهد تا سیستم ما ظاهرا تنها یک بازی نباشد.
- هدف را مشخص میکنیم: مثلا افزایش تکمیل آنبوردینگ، خرید مجدد یا اتمام دوره.
- رفتار را دقیق تعریف میکنیم: بهجای فعالتر شدن، یک اقدام قابلاندازهگیری تعیین میکنیم.
- انگیزه را میشناسیم: هدف بازیکنان همیشه جایزه نیست؛ پیشرفت، تسلط، رقابت، همکاری یا تعلق هم محرک هستند.
- مکانیزم مناسب را انتخاب میکنیم: مطالعه مفاهیم بازیمحور و نظریهها کمک میکند میان چالش، مرحله، پاداش و رقابت انتخاب کنیم.
- نسخه اولیه گیمیفیکیشن را آزمایش میکنیم: نرخ مشارکت، تکمیل رفتار، بازگشت و نتیجه تجاری را قبل و بعد از آن میسنجیم.
- طراحی گیمیفیکیشن را بهینه میکنیم: اگر فعالیت بالا رفت اما نتیجه تجاری تغییر نکرد، معیار یا طراحی نیاز به اصلاح دارد.
در گیمیفیکیشن این اشتباهات را انجام ندهیم
یکی از اشتباهات رایج این است که فکر کنیم اضافه کردن امتیاز یا جدول رتبهبندی بهتنهایی باعث افزایش انگیزه میشود. اگر برای یک رفتار نامناسب پاداش تعیین کنیم، ممکن است کاربران فقط برای گرفتن امتیاز فعالیت کنند و از هدف اصلی دور شوند. به همین دلیل، نوع پاداش و رفتاری که برای آن امتیاز در نظر میگیریم باید با هدف گیمیفیکیشن هماهنگ باشد. قبل از اجرا باید این خطرها را بشناسیم. زیاد شدن کلیک یا فعالیتهای جذاب بهتنهایی نشانه موفقیت نیست.
- پاداش دادن به رفتار اشتباه: کاربران معمولا روی همان رفتاری تمرکز میکنند که برایش امتیاز یا پاداش در نظر گرفتهایم.
- رقابت اجباری: رتبهبندی برای همه جذاب نیست و میتواند بعضی کاربران را پس بزند.
- جایزه بیارزش: اگر پاداش با نیاز کاربر ارتباط نداشته باشد، اثرش کوتاه میشود.
- پیچیدگی زیاد: قوانین فراوان بهجای انگیزه، اصطکاک میسازند.
- یک نسخه برای همه: انگیزهها و ترجیحات گروههای مختلف یکسان نیست.
موفقیت گیمیفیکیشن را چگونه بسنجیم؟
برای سنجش موفقیت گیمیفیکیشن، اول باید ببینیم هدف ما چیست. اگر هدف، شروع بهتر کاربر با محصول است، تعداد افرادی که مراحل اولیه را کامل میکنند مهمتر از تعداد نشانهایی است که میگیرند. اگر هدف وفاداری است، باید تکرار خرید و بازگشت مشتری را بررسی کنیم. مهم این است که ببینیم تغییر رفتار کاربر ادامهدار بوده یا فقط مدت کوتاهی بیشتر شده است.
گیمیفیکیشن زمانی موثر است که درست طراحی شود
گیمیفیکیشن زمانی نتیجه بهتری میدهد که فقط به امتیاز و جایزه محدود نشود. مزیت بازیها این است که حس پیشرفت، چالش و انگیزه ادامه دادن را در ما ایجاد کنند. کسبوکارها هم میتوانند از همین ویژگیها کمک بگیرند تا مشتری بیشتر درگیر شود، یادگیری جذابتر شده یا یک رفتار مشخص راحتتر ادامه پیدا کند.
سوالات متداول
آیا گیمیفیکیشن فقط برای کسبوکارهای دیجیتال است؟
خیر. میتوانیم در فروشگاه حضوری، آموزش کارکنان، باشگاه مشتریان، رویداد و فرایندهای سازمانی هم از آن استفاده کنیم. مهم، وجود هدف، قواعد، بازخورد و مسیر پیشرفت است.
آیا برای گیمیفیکیشن حتما باید جایزه مالی بدهیم؟
خیر. پاداش میتواند دسترسی ویژه، جایگاه، نشان، بازخورد یا باز شدن یک قابلیت باشد. گاهی انگیزههای غیرمالی با تجربه اصلی هماهنگی بیشتری دارند.
گیمیفیکیشن از چه زمانی نتیجه میدهد؟
زمان مشخصی برای نتیجه گرفتن وجود ندارد. بهتر است اول یک هدف روشن داشته باشیم، گیمیفیکیشن را در مقیاس کوچک امتحان کنیم و ببینیم رفتار کاربر چه تغییری کرده است. اگر تغییر مثبتی دیدیم اما روی نتیجه کسبوکار اثری نداشت، باید طراحی یا معیار سنجش را دوباره بررسی کنیم.
