چند وقت پیش صاحب یک فروشگاه اینترنتی کوچک با ما تماس گرفت و گفت سایت فروشگاه روزانه بازدیدکننده خوبی میگیرد، اما تقریبا هیچکس خرید نمیکند. وقتی خودمان یک بار مسیر خرید را از ابتدا طی کردیم، جواب روشن شد؛ برای رسیدن به دکمه پرداخت باید از پنج صفحه عبور میکردیم و در دو مرحله اصلا معلوم نبود قدم بعدی کجاست. اینجا مشکل از محصول یا قیمت نیست، مشکل از چیزی است که به آن تجربه کاربری یا UX میگوییم. در این مقاله از سیگنال ادز میخواهیم ساده و بدون اصطلاحات پیچیده توضیح دهیم تجربه کاربری دقیقا چیست، چه نقشی در تعامل مخاطب با کسبوکار شما دارد و چطور میتوان آن را بهبود بخشید.
تجربه کاربری یا UX یعنی چه؟
تجربه کاربری یا UX، کوتاهشده عبارت User Experience، به مجموعه برداشتها، احساسات و واکنشهای کاربران در تمام مدتی گفته میشود که با یک محصول، سایت یا سرویس سروکار دارند. نکته مهم این است که این مفهوم فقط به ظاهر صفحه محدود نمیشود. سرعت بارگذاری، واضح بودن متنها، اینکه کاربر بداند بعد از هر کلیک چه اتفاقی میافتد و حتی لحن پیامی که بعد از ثبت سفارش دریافت میکند، همگی بخشی از همین تجربه هستند.
به زبان ساده، UX جواب این سوال است:
- کاربر بعد از کار کردن با سایت شما چه حسی دارد؟
اگر بدون سردرگمی به چیزی که میخواست رسید، شما یک تجربه کاربری لذتبخش ساختهاید. اگر وسط راه خسته شد و صفحه را بست، هر چقدر هم قابلیتهای کلی محصول شما قوی باشد، آن قابلیتها هیچوقت دیده نمیشوند. دقیقا به همین دلیل است که UX را نباید یک کار تزیینی در انتهای پروژه دانست.
تفاوت تجربه کاربری و طراحی رابط کاربری در چیست؟
این دو عبارت آنقدر کنار هم استفاده میشوند که خیلیها فکر میکنند یکی هستند، اما تفاوت تجربه کاربری با رابط کاربری درست مثل تفاوت نقشه یک ساختمان با رنگ دیوارهای آن است. برای اینکه مرز این دو روشن شود، بد نیست نگاهی به جنس کاری که هرکدام انجام میدهند بیندازیم:
- طراحی رابط کاربری (UI) سراغ چیزی میرود که کاربر میبیند و لمس میکند، مثل دکمهها، رنگها، فونتها، فاصلهها و سایر المانهای بصری صفحه؛
- تجربه کاربری (UX) به ساختار زیرین میپردازد. اینکه اصلا چرا این دکمه باید اینجا باشد و کاربر پس از کلیک روی آن به کجا میرسد؛
- دامنه کار در UI به یک صفحه محدود است، اما UX کل سفر مخاطب از لحظه ورود تا بعد از خرید را شامل میشود؛
- معیار موفقیت در UI جذابیت و هماهنگی بصری است و در UX سردرگم نشدن کاربر و به هدف رسیدن است.
به این مثال دقت کنید:
فرض کنید فرم ثبتنام سایتی را با زیباترین ظاهر ممکن بسازید، اما از کاربر هشت فیلد اطلاعات بخواهید که شش فیلد اصلا ضروری نیستند، اینجا UI عالی است و UX ضعیف. در عمل، رابط کاربری یکی از زیرمجموعههای تجربه کاربری به حساب میآید. چتر بزرگتری که تحقیق درباره مخاطب، معماری اطلاعات، محتوا و حتی پشتیبانی بعد از فروش را هم زیر خودش میگیرد.
مراحل طراحی تجربه کاربری از کجا شروع میشود؟
طراحی تجربه کاربری یک کار سلیقهای نیست که با نشستن پشت نرمافزار شروع شود و پس از آن افزایش رضایت کاربر رخ دهد. روند طراحی تجربه یک فرایند مرحلهبهمرحله است که از شناخت مخاطب آغاز شده و تا بعد از انتشار ادامه دارد. مراحل اصلی این مسیر را در جدول زیر خلاصه کردهایم:
| مرحله | هدف اصلی | خروجی عملی |
| تحقیق و شناخت | جمعآوری اطلاعات مورد نیاز مخاطبان و درک مشکل واقعی آنها | پرسونای کاربر و فهرست نیازها |
| تحلیل و دستهبندی | تحلیل درست دادهها و تبدیل آنها به تصمیم طراحی | معماری اطلاعات و اولویتبندی امکانات |
| طراحی مسیر | ترسیم مسیر تعامل کاربر از ورود تا رسیدن به هدف | نقشه سفر کاربر و وایرفریم |
| نمونهسازی | ساخت نسخه آزمایشی برای تست قبل از هزینه کردن | پروتوتایپ قابل کلیک |
| پیادهسازی و تست | اجرای طراحی و سنجش رفتار کاربران واقعی | نسخه نهایی و گزارش تست |
چیزی که معمولا نادیده گرفته میشود این است که این جدول یک خط مستقیم نیست، بلکه یک حلقه است یعنی امکان انتخاب یک مرحله و نادیده گرفتن بقیه مراحل نیست. یعنی بعد از پیادهسازی و دیدن رفتار کاربران واقعی، همیشه به مرحله تحلیل برمیگردید و بخشی از مسیر را اصلاح میکنید. تجربه ما نشان داده کسبوکارهایی که این بازگشت را جزئی از کار میدانند، در شش ماه نتیجهای میگیرند که دیگران با طراحی دوباره از صفر هم به آن نمیرسند؛ یعنی فرایند خرید رخ میدهد اما برای دیگری نه.
ترفندهای بهبود تجربه کاربری در طراحی سایت
خبر خوب این است که برای بهبود طراحی تجربه کاربری، لازم نیست سایتتان را از صفر بسازید. بخش بزرگی از نتیجه، از چند اصلاح کوچک اما درست به دست میآید. قواعد کلی که ما در پروژهها بیشتر از همه به آنها تکیه میکنیم، این موارد هستند:
- سادهسازی مسیر رسیدن به هدف: هر مرحله اضافه، درصدی از کاربران را از دست میدهد. از خودتان بپرسید کدام فیلد، کدام کلیک و کدام صفحه را میتوانید حذف کنید بدون اینکه اتفاقی بیفتد؛
- شفاف بودن قدم بعدی: کاربر هیچوقت نباید حدس بزند. دکمه اصلی هر صفحه باید از بقیه عناصر متمایز باشد و متنش دقیقا بگوید چه اتفاقی میافتد؛
- ساختار منطقی و نقشه سایت درست: دستهبندی صفحات باید بر اساس ذهن مخاطب چیده شود، نه ساختار داخلی شرکت شما. این یکی از موثرترین کارها در طراحی سایت است و اغلب دستکم گرفته میشود؛
- سرعت بارگذاری: هیچ طراحی زیبایی، صفحهای را که دیر باز میشود نجات نمیدهد. فشرده کردن تصاویر معمولا بیشترین تأثیر بهبود تجربه را با کمترین زحمت دارد؛
- تجربه موبایل به شکلی بهینهتر: امروز بیشتر بازدیدکنندگان با گوشی وارد میشوند. اگر سایت را فقط روی مانیتور تست کردهاید، احتمالا نیمی از ماجرا را ندیدهاید؛
- حذف ابهام در قیمت و شرایط: پنهان کردن هزینه ارسال تا آخرین مرحله، سریعترین راه از دست دادن اعتماد است.
مهمترین نکته درباره این فهرست، ترتیب اجرای آن است و اهمیت زیاد آن نیز همین بخش است. توصیه ما این است که همه این ترفندهای بهبود را یکجا اعمال نکنید. هر بار یک مورد را تغییر دهید و دو هفته نتیجه را بسنجید. اگر همه چیز را همزمان عوض کنید و فروش بالا برود، هیچوقت نمیفهمید کدام تغییر موثر بوده و در پروژه بعدی باز هم از صفر شروع میکنید. بهبود تجربه کاربر یک کار آزمایشی و تدریجی است، نه یک بازطراحی یکشبه.
ابزارهای کار یک طراح UX چیست؟
یک طراح تجربه کاربری بخش زیادی از وقتش را صرف فهمیدن میکند، نه کشیدن. به همین دلیل ابزارهای کارش در دو دسته جدا از هم قرار میگیرند:
- ابزارهای ساخت: فیگما و اکسدی که برای طراحی وایرفریم و ساخت پروتوتایپ قابل کلیک به کار میروند و پیش از نوشتن حتی یک خط کد، شکل نهایی کار را نشان میدهند.
- ابزارهای تحلیلگر: گوگل آنالیتیکس، نقشه حرارتی و ضبط جلسه کاربر که مشخص میکنند مخاطب واقعا کجا کلیک کرده، تا کجا اسکرول داشته و در کدام صفحه ناامید شده است.
در میان مسئولیتهای طراحان UX، همین دسته دوم بیشترین ارزش را برای کسبوکارهای کوچک دارد. تجربه ما این بوده که یک ساعت تماشای ضبط رفتار ده کاربر واقعی، بیشتر از ده جلسه بحث داخلی به نتیجه میرسد.
آنچه کاربر از سایت شما به خاطر میسپارد
در جمعبندی تجربه کاربری میتوان گفت UX نه یک کار تزئینی است و نه چیزی که فقط به شرکتهای بزرگ مربوط باشد، تجربه کاربری یا UX همان چیزی است که تعیین میکند بازدیدکنندهای که با هزینه به سایت شما رسیده، مشتری شود یا برود. از جایی شروع کنید که بیشترین ریزش را دارید، یک تغییر بدهید و نتیجه را بسنجید. همین چرخه ساده، در چند ماه فاصله معناداری با رقبایتان میسازد.
سوالات متداول
تجربه کاربری یا UX دقیقا چه تفاوتی با زیبایی سایت دارد؟
زیبایی به ظاهر مربوط است و UX به اینکه کاربر چقدر راحت به هدفش میرسد. یک سایت میتواند طراحی چشمنوازی داشته باشد اما کاربر را سردرگم کند؛ عکس این هم ممکن است.
برای بهتر کردن تجربه کاربری حتما باید سایت را از نو بسازم؟
خیر. در بیشتر موارد کوتاه کردن مسیر خرید، اصلاح دستهبندی صفحات و بالا بردن سرعت بارگذاری بخش عمده نتیجه را میدهد، بدون اینکه ساختار سایت عوض شود.
از کجا بفهمم سایتم مشکل تجربه کاربری دارد؟
وقتی ترافیک خوب است اما تبدیل پایین میماند، یا وقتی کاربران مدام سوالهای تکراری از پشتیبانی میپرسند، معمولا ریشه ماجرا همینجاست.
چقدر طول میکشد تا نتیجه بهبود را ببینم؟
بسته به میزان ترافیک، معمولا دو تا چهار هفته پس از هر تغییر میتوانید با داده قابل اتکا قضاوت کنید. تغییرات را یکییکی اعمال کنید تا بدانید کدامیک جواب داده است.
آیا کسبوکارهای کوچک هم به طراح UX نیاز دارند؟
لزوماً نه در قالب استخدام تماموقت. بسیاری از کسبوکارهای کوچک با یک بازبینی دورهای و اصلاح چند نقطه پرریزش، نتیجه خوبی میگیرند.
